Trong nhiều năm qua, phần lớn doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam đã quen với một cách tính điện: dùng bao nhiêu, trả bấy nhiêu. Nhưng “luật chơi” này đang thay đổi theo lộ trình 4 giai đoạn của Luật Điện lực, từ nay đến năm 2027, các doanh nghiệp có mức tiêu thụ điện lớn từ 200.000 kWh/tháng trở lên sẽ từng bước chuyển sang cơ chế giá điện hai thành phần. 

Đây không chỉ là thay đổi về cách tính, mà là thay đổi về tư duy sử dụng điện của doanh nghiệp. 

Giá điện 2 thành phần là gì? 

Hiểu đơn giản, chi phí điện sẽ được tách thành 2 phần: 

• Giá công suất (Pmax): 
  Tính theo công suất lớn nhất mà nhà máy sử dụng trong tháng (kW)  

• Giá điện năng: 
  Tính theo tổng sản lượng điện tiêu thụ (kWh)  

• Công thức tổng quát:  Tổng chi phí = (Giá công suất × Pmax) + (Giá điện năng × Sản lượng) 

Điểm quan trọng là Pmax được xác định theo mức công suất cao nhất trong chu kỳ đo 30 phút, điều này đồng nghĩa với việc chỉ một thời điểm vận hành đột biến cũng có thể ảnh hưởng đến chi phí cả tháng. Trong quá trình tư vấn, NSN thường thấy đây chính là yếu tố khiến doanh nghiệp phát sinh chi phí mà không nhận ra nguyên nhân. 

Vì sao Nhà nước thay đổi cuộc chơi? 

Lý do Nhà nước đưa ra cơ chế giá điện hai thành phần không nằm ở việc tăng chi phí cho doanh nghiệp mà nhằm phản ánh đúng bản chất chi phí của hệ thống điện quốc gia. Trên thực tế, ngành điện không chỉ chịu chi phí sản xuất điện năng mà còn phải đầu tư rất lớn vào hạ tầng truyền tải như đường dây và trạm biến áp để đáp ứng công suất cực đại mà khách hàng yêu cầu tại từng thời điểm. Cơ chế một thành phần trước đây không phản ánh được yếu tố này, dẫn đến sự mất cân đối trong vận hành hệ thống và rủi ro bù lỗ. Khi chuyển sang cơ chế hai thành phần, doanh nghiệp sẽ phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn với mức công suất mà mình “đòi hỏi” từ hệ thống điện, từ đó thúc đẩy hành vi sử dụng điện hiệu quả hơn. Theo đánh giá của NSN, đây là xu hướng tất yếu, buộc doanh nghiệp chuyển từ tư duy “tiêu thụ điện” sang “quản trị năng lượng”. 

Phản ứng của doanh nghiệp với cơ chế tính giá mới

Nhiều doanh nghiệp hoang mang vì chưa biết chi phí điện năng của nhà máy sẽ thay đổi thế nào, hệ thống điện hiện tại của nhà máy đã sẵn sàng chưa và làm thế nào để hiểu đúng quy định, chuẩn bị sớm và có thể tối ưu chi phí ngay từ hệ thống hiện hữu? 

Từ góc độ triển khai thực tiễn, NSN nhận thấy rằng phần lớn doanh nghiệp hiện nay vẫn đang thiếu công cụ và phương pháp để theo dõi chính xác Pmax cũng như phân tích dữ liệu phụ tải theo thời gian thực. Điều này dẫn đến việc vận hành mang tính phản ứng thay vì chủ động, khiến các đỉnh công suất xuất hiện ngoài kiểm soát và trực tiếp làm tăng chi phí. Do đó, việc hiểu đúng cơ chế giá điện hai thành phần không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được gắn với năng lực đo lường, phân tích và tối ưu hệ thống điện hiện hữu.  

Trong các bài viết tiếp theo, NSN với hơn 20 năm kinh nghiệm trong thiết kế - thi công nhà máy công nghiệp và 10 năm thi công năng lượng tái tạo sẽ giúp các doanh nghiệp hiểu đúng quy định, chuẩn bị sớm và có thể tối ưu chi phí ngay từ hệ thống điện hiện hữu.